काठमाडौं : चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा नेपालको वैदेशिक व्यापारमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ। भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार साउनदेखि असोज मसान्तसम्म आयात र निर्यात दुवै बढ्दा कुल वैदेशिक व्यापारको आकार ४० प्रतिशतभन्दा बढीले विस्तार भएको छ। यद्यपि, निर्यातमा उत्साहजनक वृद्धि देखिए पनि आयातको उच्च दरका कारण नेपालको व्यापार घाटा भने थप फराकिलो बनेको छ।

समीक्षा अवधिमा नेपालको कुल वैदेशिक व्यापार ७ खर्ब ६१ अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ। गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो व्यापार करिब ५ खर्ब ४० अर्ब रुपैयाँमा सीमित थियो। यसले एक वर्षको अवधिमा नेपालको बाह्य व्यापारमा उल्लेख्य विस्तार भएको देखाउँछ।

निर्यातमा ५७ प्रतिशतभन्दा बढी वृद्धि

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा नेपालको वस्तु निर्यातमा उल्लेखनीय सुधार देखिएको छ। गत वर्षको सोही अवधिमा करिब ७२ अर्ब रुपैयाँ रहेको निर्यात यस वर्ष ५७ प्रतिशतभन्दा बढीले बढेर १ खर्ब १४ अर्ब रुपैयाँ नाघेको छ।

कुल वैदेशिक व्यापारमा निर्यातको हिस्सा पनि बढेको छ। गत वर्षको पहिलो तीन महिनामा कुल व्यापारमा निर्यातको हिस्सा १३.४६ प्रतिशत रहेकामा चालु वर्षको समीक्षा अवधिमा बढेर १५.०२ प्रतिशत पुगेको छ।

निर्यातको वृद्धिले नेपाली उत्पादनको बाह्य बजारमा सम्भावना बढेको संकेत गरे पनि यसको दीर्घकालीन प्रभाव उत्पादन क्षमता, प्रतिस्पर्धात्मक मूल्य र निर्यात बजारको स्थायित्वमा निर्भर रहनेछ।

आयातमा ३८ प्रतिशतभन्दा बढीको वृद्धि

निर्यातसँगै नेपालको आयातमा पनि तीव्र वृद्धि भएको छ। भन्सार विभागको विवरणअनुसार चालु आर्थिक वर्षको असोज मसान्तसम्म ६ खर्ब ४६ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको वस्तु आयात भएको छ। गत वर्षको सोही अवधिमा आयातको आकार करिब ४ खर्ब ६८ अर्ब रुपैयाँ थियो।

यसरी एक वर्षमा आयात ३८ प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको देखिन्छ। कुल वैदेशिक व्यापारमा आयातको हिस्सा ८४.९८ प्रतिशत रहेको छ। गत वर्षको तुलनामा यो हिस्सा केही घटे पनि नेपालको व्यापार संरचना अझै आयातमा निर्भर रहेको तथ्यांकले देखाउँछ।

आयात र निर्यातबीचको अनुपात घटेर ५.६६ गुणामा झरेको छ। यसले निर्यातको तुलनामा आयातको आकार अझै ठूलो रहेको र व्यापार सन्तुलनमा सुधार ल्याउन चुनौती कायम रहेको देखाउँछ।

तीन महिनामै व्यापार घाटा ५ खर्ब ३२ अर्बभन्दा माथि

आयातको तीव्र विस्तारका कारण नेपालको व्यापार घाटा पनि बढेको छ। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा व्यापार घाटा ५ खर्ब ३२ अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ। गत वर्षको सोही अवधिमा यस्तो घाटा करिब ३ खर्ब ९५ अर्ब रुपैयाँ थियो।

एक वर्षको अवधिमा व्यापार घाटा करिब ३५ प्रतिशतले बढेको देखिन्छ। निर्यातको वृद्धिदर आयातको तुलनामा बढी भए पनि निर्यातको कुल परिमाण आयातभन्दा निकै कम भएकाले व्यापार घाटा घट्न सकेको छैन।

उत्पादन र निर्यात प्रवर्द्धनमा नीतिगत चुनौती

नेपालको वैदेशिक व्यापारमा देखिएको पछिल्लो प्रवृत्तिले निर्यात विस्तारसँगै आयात प्रतिस्थापनमा समेत ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ। स्वदेशी उत्पादन वृद्धि, औद्योगिक पूर्वाधारको विकास, उत्पादन लागत न्यूनीकरण र नेपाली वस्तुको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच विस्तार गर्न सके मात्र व्यापार असन्तुलन घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ।

त्यसैगरी, निर्यात सम्भावना भएका कृषि, प्रशोधित खाद्यवस्तु, जडीबुटी, हस्तकला तथा अन्य औद्योगिक उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक देखिन्छ।

समग्रमा, निर्यातमा भएको वृद्धि सकारात्मक संकेत भए पनि आयातको ठूलो आकार र बढ्दो व्यापार घाटाले नेपालको बाह्य व्यापारमा संरचनागत चुनौती कायम रहेको देखाएको छ।