काठमाडौँ : नेपालमा युवा पलायनको समस्या दिनप्रतिदिन जटिल बन्दै गएको छ। हरेक सरकारले युवालाई स्वदेशमै रोजगारको अवसर प्रदान गर्न विभिन्न नीति तथा कार्यक्रमहरू अघि सारे पनि त्यसको प्रभाव खासै देखिएको छैन। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा दैनिक २५ सयभन्दा बढी युवाहरू बिदेसिने गरेका विवरणहरूले देशमा बेरोजगारी र अवसरहरूको अभाव झल्काउँछ। देशको आर्थिक र सामाजिक अवस्थामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन यो समस्याको समाधान खोज्न ढिला भइसकेको छ।
रोजगारीको अभावले मात्र होइन, शिक्षाका लागि समेत ठूलो संख्यामा युवा विद्यार्थीहरू बिदेसिने गरेका छन्। देशका विश्वविद्यालयहरूमा विद्यार्थीहरूको संख्या घट्दो क्रममा छ, विशेषगरी स्नातक र स्नातकोत्तर तहमा। विश्वविद्यालयहरूमा तोकिएको सिट संख्याभन्दा निकै कम विद्यार्थी भर्ना हुने गरेका छन्। यो प्रवृत्तिले शैक्षिक संस्थानहरूको प्रभावकारिता र आकर्षणमा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। त्यसमाथि, विद्यार्थीहरू विदेशमा अध्ययनको बाटो समात्न बाध्य हुनुमा देशको शैक्षिक प्रणालीप्रति उनीहरूको बढ्दो अविश्वास प्रमुख कारण हो।
विगत केही वर्षयता शिक्षामन्त्रीको कार्यालयबाट वैदेशिक अध्ययनका लागि नो अब्जेक्सन लेटर (एनओसी) लिने विद्यार्थीहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। सन् २०२३-२४ मा मात्र १ लाख १२ हजारभन्दा बढी विद्यार्थीहरूले वैदेशिक अध्ययनका लागि अनुमति लिएका थिए। यो संख्या अघिल्लो वर्षको तुलनामा बढेको हो, जुन शिक्षा प्रणालीमा सुधारको आवश्यकता देखाउने एउटा संकेत हो। नेपालको शैक्षिक प्रणालीमा रहेको कमजोरीका कारण विद्यार्थीहरू विदेशमा अध्ययनको लागि आकर्षित भएका छन्।
शैक्षिक सुधारको अभाव, राजनैतिक हस्तक्षेप, र बेथितिले गर्दा नेपालका विश्वविद्यालयहरूले विद्यार्थीहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्न सकेका छैनन्। चारवर्षे स्नातक तह पूरा गर्न सात वर्ष लाग्ने, परीक्षाफल प्रकाशनमा ढिलाइ हुनेजस्ता समस्याहरूले विश्वविद्यालयप्रतिको विद्यार्थीहरूको विश्वास घटाएको छ। यही कारणले गर्दा विद्यार्थीहरू स्वदेशको तुलनामा विदेशका शैक्षिक संस्थानहरूमा आकर्षित भएका छन्।
विद्यार्थीहरूको मुख्य गन्तव्य देशहरूमा जापान, अमेरिका, बेलायत, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, र कोरिया प्रमुख छन्। यी देशहरूमा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीहरूको संख्या हरेक वर्ष बढ्दो छ। वैदेशिक अध्ययनको प्रवृत्ति बढेसँगै नेपालका शैक्षिक संस्थानहरूमा विद्यार्थीहरूको कमी मात्र होइन, दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा पनि असर परिरहेको छ। उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धिका लागि आवश्यक मानवीय स्रोत गुमाउँदै जानु मुलुकका लागि ठूलो चिन्ताको विषय बनेको छ।
देशको राजनैतिक अस्थिरता, सरकार परिवर्तनको निरन्तरता, र भ्रष्टाचारको व्यापकता युवा पलायनको प्रमुख कारण बन्न पुगेको छ। मुलुकको राजनैतिक नेतृत्वले प्रभावकारी योजना र दूरदर्शी दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्न नसक्दा युवाहरूले स्वदेशमा आफ्नो भविष्य सुरक्षित देख्न सकेका छैनन्। उनीहरूको भविष्यप्रतिको चिन्ताले उनीहरूलाई बिदेसिन बाध्य बनाएको छ।
रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्रलाई केही समयसम्म सम्हाल्न मद्दत गरे पनि यो दीर्घकालीन समाधान होइन। दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिका लागि आन्तरिक उत्पादन र उत्पादकत्वमा वृद्धि आवश्यक छ। तर, यदि देशका कुशल जनशक्ति नै विदेश पलायन भइरहे भने यो सम्भव देखिँदैन।
युवाहरूको विदेश पलायनलाई रोक्न, स्वदेशमै रोजगारका अवसरहरू सिर्जना गर्नुपर्ने, सीपमूलक शिक्षा दिनुपर्ने, र स्थिर राजनैतिक वातावरण कायम गर्नुपर्ने देखिन्छ। असल नेतृत्व र सुशासनको विकासले मात्रै युवाहरूलाई देशमा रोक्न सकिन्छ, अन्यथा यो समस्या अझ जटिल बन्दै जानेछ।
