काठमाडौँ : मुस्ताङको वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका-३ तेताङको नुनखानी, जसलाई परम्परागत रूपमा 'भोटको नुन' भनेर चिनिन्थ्यो आज बगेर खेर गइरहेको छ। आयोडिनयुक्त नुनको उपलब्धता हुनु भन्दा पहिले म्याग्दी, पर्वत र बागलुङसम्म प्रख्यात यो नुन आयोडिनयुक्त नुनको सहज उपलब्धतापछि खेर गइरहेको छ।

तेताङमा रहेको नुनखानीमा परम्परागत रूपमा नुन निकालेर स्थानीयले गाईवस्तुलाई खुवाउने र आफ्नो उपभोगका लागि प्रयोग गर्ने गर्थे। यस नुनखानीबाट निकालिएको नुनले कुनै समय स्थानीयलाई रोजगार मात्र दिएको थिएन, गाउँगाउँसम्म उपभोग्य नुनको आपूर्ति पनि गरिन्थ्यो।

तर, आयोडिनयुक्त नुनको सहज उपलब्धता र सडकको अभावले गर्दा नुन उत्खननको परम्परा समाप्त भएको छ। नुनखानीमा पानी संकलन गरी परम्परागत तरिकाले नुन बनाउने संरचना अहिले पनि छन्। तर ती संरचना प्रयोगमा नआउँदा नुनिलो पानी नर्साङखोलामा बगेर खेर गइरहेको छ।

नुनखानीमा आउने जङ्गली जनावर र त्यहाँको प्राकृतिक दृश्यले पर्यटकीय सम्भावना प्रस्तुत गर्दछ। केही पर्यटकले बोतलमा नुनिलो पानी भरि प्रसादका रूपमा घर लैजाने गर्छन्। स्थानीयवासी र सरोकारवालाहरूले खानीलाई संरक्षण गर्दै ‘हिमालयन साल्ट’को रूपमा ब्राण्डिङ गरेर व्यवसायिक उत्पादन सुरु गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

२०७७ सालमा खानी तथा भूगर्भ विभागले यो नुनलाई ब्राण्डिङ गर्दै उत्पादन सुरु गर्न प्रस्ताव आह्वान गरेको थियो। तर निजी क्षेत्रबाट चासो नआएका कारण खानीको संरक्षण र विकास ओझेलमा परेको छ। खानी रहेको क्षेत्र व्यक्तिको स्वामित्वमा परेकाले नीतिगत समस्या समेत रहेको छ।

सडकमार्गको पहुँच विस्तार गर्दै आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी नुन उत्खनन सुरु गर्न सकिन्छ। उत्पादन गरिएको नुनलाई आयोडिन मिसाएर बजारमा पठाउन सकिनेछ। साथै खानीलाई पर्यटकीय आकर्षणका रूपमा विकास गर्न सके मुस्ताङको आर्थिक अवस्थामा सुधार आउने अपेक्षा छ।

स्थानीयवासी र सरोकारवालाहरूले नुनखानीको संरक्षण गर्न र त्यसलाई रोजगारी सिर्जना गर्ने माध्यमका रूपमा विकास गर्न सरकारलाई आग्रह गरेका छन्। परम्परागत सम्पदालाई आधुनिक तरिकाले जोगाउँदै नुनखानीले मुस्ताङलाई पुनः चिनाउने अवसर प्राप्त हुन सक्छ।

मुस्ताङको भोटको नुन, परम्परागत सम्पदा मात्र नभएर सम्भावित आर्थिक स्रोत पनि हो। आधुनिक प्रविधि, सरकारी चासो र स्थानीय सहभागितामा यसलाई पुनः जीवन दिन सकिन्छ। यसले न केवल स्थानीय रोजगार सिर्जना गर्नेछ, बरु मुस्ताङलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउनेछ।