काठमाडौँ : भारतले आफ्नो विशिष्ट नेता, पूर्वप्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंहलाई २०२४ डिसेम्बर २८ मा ९१ वर्षको उमेरमा गुमाएको छ। आर्थिक सुधार र कूटनीतिक योगदानका लागि चर्चित डा. सिंहको निधनले भारत मात्र होइन, सम्पूर्ण क्षेत्रीय राजनीतिमा ठूलो अभाव सिर्जना गरेको छ।
डा. सिंहप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्न भुटानका राजा जिग्मे खेसर नामग्याल वाङ्चुकले २०२४ डिसेम्बर २९ मा भारतको भ्रमण गर्दै भारतीय नेतृत्व र जनतालाई व्यक्तिगत रूपमा समवेदना प्रकट गरेका छन्। तर, नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको अनुपस्थितिले नेपालले कूटनीतिक अवसरलाई गुमाएको टिप्पणी भइरहेको छ।
नेपालको अनुपस्थितिले उठाएको प्रश्न
प्रधानमन्त्री ओलीले डा. सिंहप्रति समवेदना व्यक्त गर्न भारत भ्रमण नगरेको विषयले क्षेत्रीय सम्बन्धका लागि यस्तो महत्त्वपूर्ण क्षणमा नेपालको निष्क्रिय भूमिकामाथि प्रश्न खडा गरेको छ।
दक्षिण एसियामा कूटनीतिक सम्बन्धमा व्यक्तिगत इशारा र सहभागिता अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। भुटानका राजाले यस्ता संवेदनशील क्षणलाई अवसरका रूपमा लिँदा नेपालका प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिले क्षेत्रीय सन्दर्भमा नेपालको भूमिकाबारे आलोचना उठेको छ।
नेपाल-भारत सम्बन्धको वर्तमान परिप्रेक्ष्य
नेपाल-भारत सम्बन्ध पछिल्ला वर्षमा केही तनावपूर्ण देखिएको छ। प्रधानमन्त्री ओलीले भारतसँग सम्बन्ध सुधार गर्न प्रयास गरे पनि दिल्लीले हालसम्म औपचारिक निमन्त्रणा दिएको छैन। यस्ता परिस्थितिमा, डा. सिंहप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्न भारत भ्रमण गर्नु ओलीका लागि अनौपचारिक संवादका माध्यमबाट सम्बन्ध सुधार गर्ने अवसर बन्न सक्थ्यो।
विशेषज्ञहरूको भनाइमा, प्रधानमन्त्री ओलीले निमन्त्रणा बिना नै भारत भ्रमण गरेर डा. सिंहप्रति श्रद्धा व्यक्त गरेको भए कूटनीतिक सन्देश सकारात्मक हुने थियो। यस्तो कदमले दुई देशबीचको विश्वासलाई सुधार्न योगदान दिन्थ्यो।
कूटनीतिज्ञ र नागरिक प्रतिक्रिया
काठमाडौंका कूटनीतिक विश्लेषकहरूले प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिलाई गम्भीर रूपमा गुमाएको अवसरको रूपमा हेरेका छन्। एक पूर्व नेपाली राजदूतका अनुसार, "दक्षिण एसियामा औपचारिकता भन्दा पनि समयानुकूल भावनात्मक इशाराको महत्त्व बढी हुन्छ। यस्ता अवसरले राष्ट्रहरूको बीचमा विश्वास र सम्मान बढाउन मद्दत पुर्याउँछन्।"
सामाजिक सञ्जालमा पनि नेपाली नागरिकहरूले यो विषयलाई लिएर असन्तोष व्यक्त गरेका छन्। धेरैले नेपालले क्षेत्रीय कूटनीतिको सन्दर्भमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
डा. मनमोहन सिंहप्रति श्रद्धाञ्जली
डा. मनमोहन सिंहको योगदानलाई विश्वभरका नेताहरूले श्रद्धा अर्पण गरेका छन्। १९९१ को आर्थिक उदारीकरणदेखि २००४–२०१४ को प्रधानमन्त्रीकालसम्म भारतलाई विश्वको उदाउँदो अर्थतन्त्र बनाउन उनको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो।
उनको निधनले भारतमा मात्र होइन, विश्वमै राजनीतिक र आर्थिक विचारधारामा ठूलो शून्यता सिर्जना गरेको छ। २०२४ डिसेम्बर ३० मा नयाँ दिल्लीमा आयोजित राजकीय अन्त्येष्टिमा भुटानका राजा लगायत विश्वभरका नेताहरू सहभागी हुँदैछन्।
डा. सिंहप्रतिको श्रद्धाञ्जली कार्यक्रममा नेपालको प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिले नेपाल-भारत सम्बन्धमा रहेको जटिलतालाई पुनः उजागर गरेको छ। यता, भुटानले यो अवसरलाई भारतसँग आफ्नो सम्बन्ध थप बलियो बनाउन उपयोग गर्यो। नेपालले यस्ता अवसरहरूको कूटनीतिक महत्त्वलाई बुझ्दै भविष्यमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्ने देखिन्छ।
